Ai Weiwei en de nieuwe golf artistiek activisme

Ai Weiwei opende op 15 september zijn nieuwe tentoonstelling #SafePassage in Foam Fotografiemuseum. Tijdens de perspreview waren wij aanwezig om te kijken wat we kunnen leren van deze bezonnen persoonlijkheid. De activist en kunstenaar sprak openlijk over zijn leven als dissident van de Chinese staat en de revolutionaire kracht van kunst en internet.


Door Mark de Boorder


Het internet - met sociale media voorop - krijgt tegenwoordig bijna magische krachten toegedicht. Ze zou het potentieel hebben om individuen zodanig te verenigen dat hun gezamenlijke stemmen een tegengeluid bieden aan de dominante opvattingen in de samenleving. Sterker nog: dat zij de samenleving kunnen veranderen.


The media

Vaak wordt de revolutionaire macht van sociale media echter verweten een façade te zijn. Als een paard van Troje dat de suggestie wekt de vastgeroeste krachten die eerder het particuliere dan het algemene behartigen van binnenuit te kunnen ontmantelen. Het blijkt alleen vaak dat wanneer de stad is veroverd de vraag of er iets is verbeterd niet positief kan worden beantwoord.


Ai Weiwei lijkt zich van deze fatalistische kritiek weinig aan te trekken en voerde afgelopen zomer een social media offensief tegen de situatie waarin vluchtelingen zich bevinden. Ondanks zijn hoopvolle doch bescheiden ambities fungeert hij in de social spheres van het web als cirkelpunt van een krachtig spanningsveld. En zo drukt hij zijn stempel op het debat.


Een hamer in de verkeerde handen kan een levensgevaarlijk of nutteloos ding zijn, maar in de juiste handen kan het iets opbouwen dat grote invloed heeft op het algemeen belang. De manier waarop Ai Weiwei gebruik maakt van sociale media laat zien dat het erom draait door wie, op welke manier en met welk doel een gereedschap wordt gehanteerd.


Door een groot gedeelte van zijn dag vast te leggen en te delen op social media boort Ai Weiwei een fijnmazig netwerk aan via waar hij zijn activistische boodschap kan verkondigen. Zo kan hij werken aan een toenemende bewustwording over de mondiale penibele omstandigheden, waar een grote groep mensen die weinig te vrezen heeft soms liever haar ogen voor sluit.




The activist

Door afgelopen zomer ter plekke de vluchtelingenperikelen te registreren in het Middellandse Zeegebied bracht hij deze problemen voor veel mensen dichtbij huis. Zo probeert hij op zijn manier de situatie te verbeteren voor mensen waarmee hij zich tot bepaalde hoogte identificeert.


In 2008 toonde de kunstenaar zich zeer betrokken bij de gevolgen van de zware aardbeving in de Chinese Szichuan-provincie. Hij uitte zich hierbij publiekelijk over de nalatigheid van de overheid en stelde dat de grote schade beperkt was gebleven als de corruptie niet zo welig had kunnen tieren. Hij bracht deze kritiek terug tot een werk van het bouwijzer waarmee de brokstukken doortrokken waren. Door dit ijzer terug te buigen naar haar oude staat leek het alsof hij ook het leed probeerde terug te draaien.


Vanaf het moment dat hij zich begon uit te spreken tegen de staat merkte hij dat hij overal gevolgd werd:


The surveillance is everywhere. At the train station, in the hotel lobby, whilst walking in the park. It becomes a continuous confrontation. You start to realize, is this really possible?


In 2011 werd zijn paspoort ingenomen en zat hij 81 dagen vast omdat hij volgens de autoriteiten belasting had ontdoken. Hij vertrok hierna met de noorderzon; naar Berlijn, waar hij momenteel nog steeds woonachtig is. Ondanks dat hij sinds 2015 zijn paspoort weer terug heeft, beantwoordt hij de vraag of hij zichzelf ziet als vluchteling als volgt: “If you can not communicate and feel free you are to a certain extent a refugee. If people know your relatives and what belongs to you, you are a refugee. A refugee of fear.”



Het kernthema van de tentoonstelling is te vangen in het lot van het individu tegenover het maatschappelijke systeem. Van talloze mensen die het onderspit delven, tegenover krachten die vanwege hun complexiteit nauwelijks te vatten of te veranderen zijn. Vanwege deze ongrijpbaarheid adviseert Ai Weiwei om te beginnen bij jezelf wanneer je een steentje bij wilt dragen; bij de wereld die je redelijk begrijpt en waar je tot bepaalde hoogte directe invloed op kan uitoefenen.


De vraag die hierbij echter rijst is of hij eenzelfde standpunt ventileerde voor zijn botsing met de autoriteiten of dat hij destijds een radicaler activisme propageerde. De vraag wordt gesteld maar Ai Weiwei manouvreert hier nauwkeurig omheen. Wellicht dat de confrontatie toch zijn sporen achter heeft gelaten en hij daarom op zijn hoede is.


Het ironische hieraan is dat ondanks dat hij met de mond aanmoedigt om maatschappijverandering op persoonlijk niveau te realiseren, zijn eigen praktijk nog steeds werelds en systeemkritisch is; met in zijn kielzog een achterhoede van miljoenen volgers. Misschien is dat wel wat hem zijn kracht verleent.



The finger

Binnen de vier muren van Foam – in een zaal vol met pers - hangt het behang met middelvingermotief er uitdagend bij. Verschillende armen leiden naar een ankerpunt in het midden en de gebogen ellebogen (als scherpe pijlen) geven het idee dat het complex roteert – waardoor een krachtig en tegelijkertijd cartoonesk karakter wordt verleend aan het geheel.



Het zet aan het denken en roept de vraag op of Ai Weiwei zich met deze spot specifiek tot iemand richt. Door de grote hoeveelheid middelvingers wordt de suggestie gewekt dat iets of iemand het nadrukkelijk moet ontgelden. Of dat héél veel personen een beetje worden aangesproken. Of erger: niet serieus genomen. Zijn de pijlen gericht op het media-complex, de Chinese overheid en de geheim agenten die hem schaduwen? Of heeft het betrekking op de bewoners van het welvarende westen; onderdeel van een rad van fortuin dat maar blijft draaien terwijl wij zappen en scrollen.


Ai Weiwei zelf ontkent nuchter dat het patroon ergens tegen gericht is. Kenschetsend en met een schuin opgetrokken mondhoek waardoor zijn gezicht in een licht spottend grimas verspringt stelt hij: “Its very philosophical in several senses. It’s just a gesture of a private feeling or attitude. Or implies a kind of meaninglessness: just a decoration of the wall.” Aan de ‘eye of the beholder’ zelf om hier een boodschap aan op te hangen – of juist niet.


Met of zonder grotere betekenis: in ieder geval weten we dat de opvatting dat maatschappijkritische kunst vanwege de afbakenende muren van een museum daarbuiten geen zeggingskracht heeft niet houdbaar is. Ai Weiwei en zijn kunst ontstijgen de instituten en worden tegenwoordig wereldwijd op miljoenen beeldschermen bekeken, en weet op deze manier het wereldbeeld van talloze mensen te beïnvloeden. De continue stroom aan updates zet zich nog altijd stug door. Wie weet met het gevolg dat de idealisten van vandaag - dankzij het juiste gereedschap in de juiste handen - dan toch de realisten van morgen zullen zijn.


De tentoonstelling #SafePassage is t/m 7 december te aanschouwen in Foam. Volg Ai Weiwei via Twitter en Instagram


Lees ons verslag van onze talkshow WorldTalks &Co over een oplossing voor de vluchtelingencrisis